ΤΟΥ ΧΑΡΙΔΗΜΟΥ ΤΣΟΥΚΑ *
Χαίρομαι να διαλέγομαι με ανθρώπους που εκτιμώ, όπως οι συνάδελφοι
Κυριάκος Δημητρίου και Τίμος Παπαδόπουλος, αμφότεροι καθηγητές στο Πανεπιστήμιο
Κύπρου. Μας ενώνει αφενός η αγάπη για το Πανεπιστήμιο Κύπρου, αφετέρου η
προσήλωση σε σταθερές ακαδημαϊκές αξίες. Με τέτοιους όρους, οι διαφωνίες είναι
γόνιμες: το κοινό έδαφος που μοιράζονται οι συνομιλητές τούς παρέχει ένα κοινό
ορίζοντα νοήματος (την αναζήτηση της αλήθειας) και κοινά κριτήρια δοκιμασίας
των ισχυρισμών που προβάλλουν.
Με πρώτη ανάγνωση, δεν μπορώ να αντιλέξω στο κείμενο του κ. Παπαδόπουλου
(«Η ένδεια μιας ανακοίνωσης», https://paideia-news.com/panepistimio-kyproy/2020/09/22/h-endeia-mias-anakoinosis-22-09/)
γιατί κυρίως απαρτίζεται από αφοριστικές διατυπώσεις. Μην παρεξηγηθώ:
χρησιμοποιώ τον όρο «αφοριστικές» αυστηρώς περιγραφικά. Οι αφορισμοί είναι
επιγραμματικές φράσεις, διατυπωμένες με κατηγορηματικό τρόπο: συμπυκνώνουν
νοήματα, συχνά είναι πνευματώδεις και, ενίοτε, συνεπαίρνουν το ακροατήριο. Το
μειονέκτημά τους είναι ότι δεν μπορείς να τις υποβάλλεις σε κριτική διότι
είναι, εκ φύσεως, ελλειπτικοί. Ο εκλεκτός συνάδελφος, λ.χ., αναφερόμενος στην
ανακοίνωση της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Κύπρου, με την οποία η Σύγκλητος
καλεί το Υπουργείο Παιδείας να αναστείλει την πειθαρχική δίωξη του ζωγράφου κ.
Γ. Γαβριήλ, επικρίνει την ανακοίνωση για «ένδεια», «επιπολαιότητα», και
«διχαστικό» αποτέλεσμα. Δεν συμφωνώ με αυτούς τους χαρακτηρισμούς αλλά δεν μπορώ
να τους αντικρούσω. Γιατί; Διότι δεν τεκμηριώνονται, οπότε δεν μπορώ να τους
υποβάλλω στη βάσανο της κριτικής.
Με δεύτερη ανάγνωση, όμως, αντιλαμβάνομαι ότι ο κ. Παπαδόπουλος
προβάλλει έναν έμμεσο συλλογισμό, ο οποίος, αν δεν τον παρερμηνεύω, είναι ο
εξής. Καταλήγει στο συμπέρασμά του («Δυστυχώς επτωχεύσαμεν») έχοντας
αντιπαραβάλλει τον εκ του ιδρυτικού νόμου σκοπό του Πανεπιστημίου Κύπρου και
τις αρμοδιότητες της Συγκλήτου από τη μια μεριά, με τον «επιπόλαιο» τρόπο που
ενήργησε η Σύγκλητος, εκδίδοντας την προαναφερθείσα ανακοίνωση, από την άλλη.
Με άλλα λόγια, εγκαλεί τη Σύγκλητο για υπέρβαση των αρμοδιοτήτων της.
Γράφει ο κ. Παπαδόπουλος: «Το Πανεπιστήμιο Κύπρου ιδρύθηκε με βάση τον
περί Πανεπιστημίου Κύπρου Νόμο 144 του 1989, με σκοπό την προαγωγή της
επιστήμης, της γνώσης, της μάθησης και της παιδείας με τη διδασκαλία και την
έρευνα». Αναφορικά με τις εξουσίες και τα καθήκοντα της Συγκλήτου: «Η Σύγκλητος
αποτελεί το ανώτατο ακαδημαϊκό όργανο του Πανεπιστημίου και έχει την ευθύνη του
ακαδημαϊκού έργου του Πανεπιστημίου τόσο στον τομέα της διδασκαλίας όσο και
στον τομέα της έρευνας». Δεδομένων των παραπάνω, ένα δημόσιο ακαδημαϊκό ίδρυμα
οφείλει πάνω από όλα να τιμά τη σχέση εμπιστοσύνης και αξιοπιστίας με την
κοινωνία».
Συμφωνώ. Ένα ανώτατο δημόσιο ακαδημαϊκό ίδρυμα, και μάλιστα η ναυαρχίδα
της ανώτατης εκπαίδευσης στην Κύπρο, οφείλει να τιμά τη σχέση εμπιστοσύνης και
αξιοπιστίας με την κοινωνία. Αυτό σημαίνει ότι το Πανεπιστήμιο Κύπρου οφείλει
να εμπνέεται, σε όλες του τις εκφάνσεις, από την αποστολή του, η οποία,
κατ’ ανάγκην, είναι ετεροαναφορική, δηλαδή ορίζεται σε σχέση με τις ανάγκες των
φοιτητών του και της ευρύτερης κοινωνίας.
Ποια είναι η αποστολή του Πανεπιστημίου Κύπρου; Εξειδικεύοντας
περαιτέρω τον περί Πανεπιστημίου Κύπρου νόμο, το Πανεπιστήμιο Κύπρου την ορίζει
ως εξής (http://www.ucy.ac.cy/GoverningBodies/el/vision-and-mission):
«[Η Αποστολή του Πανεπιστημίου Κύπρου είναι] η δημιουργία πρόσθετης
αξίας με δράσεις που αφορούν στους ακόλουθους τομείς:
- Επιστήμη
και πνευματική καλλιέργεια [έρευνα, παιδεία και επιστημονική
κουλτούρα].
- Ανοικτή
κοινωνία [συμβολή στον κριτικό αναστοχασμό, την αλλαγή και την ανανέωση].
- Παραγωγικό
δυναμικό της κοινωνίας [συνεισφορά στην οικονομική και κοινωνική
ανάπτυξη της Κύπρου και της Ευρώπης]».
Με άλλα λόγια, καταστατικός λόγος ύπαρξης του Πανεπιστημίου Κύπρου, όπως
κάθε άξιου του ονόματός του πανεπιστημίου, είναι η πνευματική καλλιέργεια και,
συνακόλουθα, το αξιακό-θεσμικό περιβάλλον που την καθιστά εφικτή – η
ελευθερία στοχασμού και έκφρασης σε μια ανοιχτή κοινωνία. Μπορεί να είμαστε
«συντηρητικοί» ή «προοδευτικοί» στις πολιτικές μας απόψεις (για να μείνω σε
παραδοσιακούς χαρακτηρισμούς) αλλά, ως εξ επαγγέλματος στοχαστές, υπάρχουμε στο
μέτρο που προστατεύονται οι αξίες που καθιστούν το στοχασμό εφικτό – η
ελευθερία της έκφρασης. Αν αυτός είναι ο αξιακός πυρήνας της θεσμικής μας
ύπαρξης, οφείλουμε να τον υπερασπίζουμε οσάκις διαπιστώνουμε ότι κλονίζεται ή
υπονομεύεται στην κοινωνία στην οποία λειτουργεί το πανεπιστήμιο. Αυτό ακριβώς
έκανε η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Κύπρου: ενήργησε με βάση τις βαθύτερες
αξίες που υποτείνουν την ακαδημαϊκή δραστηριότητα.
Ένα εύλογο ερώτημα είναι: που σταματούν οι δημόσιες παρεμβάσεις του
Πανεπιστημίου; Θα μετατραπεί σε ένα είδος κοινωνικού σχολιαστή; Δεν είναι
ολισθηρός αυτός ο δρόμος; Φυσικά και είναι. Οτιδήποτε κάνουμε, ως άτομα ή
οργανισμοί, που ξεφεύγει από το ρουτινώδες, μας θέτει σε κινδύνους. Κάθε
φορά π.χ. που, αντι να περιορίζομαι στη διδασκαλία και την έρευνά μου,
συμμετέχω στη δημόσια συζήτηση, διακινδυνεύω – να με βρίσουν, να με χλευάσουν,
να με παρανοήσουν, να γίνω δυσάρεστος σε ανθρώπους που παίρνουν αποφάσεις για
θέματα που με αφορούν, κλπ. Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότεροι αναλαμβάνουμε λελογισμένους
κινδύνους σε τακτική βάση. Το γεγονός λ.χ. ότι ένας δρόμος είναι ολισθηρός, μας
αποτρέπει να οδηγούμε; Συνήθως, όχι. Όταν, όμως, διαπιστώνουμε ολισθηρότητα,
οδηγούμε πιο προσεκτικά. Έτσι, λοιπόν, και οι ανακοινώσεις του Πανεπιστημίου
Κύπρου για θέματα επικαιρότητας πρέπει να είναι πολύ προσεκτικές – να είναι φειδωλές
και ισορροπημένες. Το πανεπιστήμιο δεν είναι ακτιβιστική ΜΚΟ.
Για ποια θέματα το ΠΚ πρέπει να παρεμβαίνει δημοσίως με ανακοινώσεις;
Πρέπει να το κάνει για οτιδήποτε απειλεί τη φιλελεύθερη δημοκρατία και/ή
βασικούς θεσμούς της; Αν εκδώσουμε ψήφισμα για το θέμα της πειθαρχικής δίωξης
του «βλάσφημου» ζωγράφου σήμερα, γιατί να μην εκδίδουμε ψηφίσματα και για άλλα
θέματα «δικαιωμάτων» αύριο; Ο λόγος που δεν πρέπει να το κάνουμε είναι
διπλός. Πρώτον, αν το κάνουμε, παύουμε να είμαστε φειδωλοί (βλ. παραπάνω).
Δεύτερον, όσο πιο αμιγώς πολιτικό είναι ένα επίμαχο θέμα (π.χ. λαϊκισμός,
διαφθορά, οικονομική χρεοκοπία, Μαρί, Κυπριακό, δικαιώματα μειονοτήτων, κλπ.),
τόσο πιο πιθανό είναι να μην ομογνωμούμε, οπότε θα διχαζόμαστε και θα
εμπλέκουμε το Πανεπιστήμιο σε πολιτικές διαμάχες, επιφέροντας την απώλεια του
κύρους του.
Με βάση τα ανωτέρω, μια εύλογη και υπεύθυνη αρχή συμπεριφοράς είναι η
εξής: ένα δημόσιο πανεπιστήμιο πρέπει να τοποθετείται, με φειδώ και
ισορροπημένα, σε εκείνα τα θέματα που άπτονται ευθέως του πυρήνα της
αποστολής του (βλ. παραπάνω). Προσέξτε: η δήλωση αποστολής δεν είναι
αλγόριθμος, αλλά πυξίδα. Δηλώνει κατεύθυνση και ευαισθησία, δεν προσδιορίζει
συγκεκριμένη δράση. Εμείς, οι αξιωματούχοι της πανεπιστημιακής κοινότητας,
πρέπει να κρίνουμε στοχαστικά, στην εκάστοτε συγκυρία, το δέον γενέσθαι.
Θυμίζω τις αντιδράσεις αμερικανικών πανεπιστημίων (αλλά και πλήθους
ακαδημαϊκών ενώσεων – scholarly associations) το 2017, όταν ο Πρόεδρος Τραμπ
εξέδωσε τη διαβόητη ταξιδιωτική απαγόρευση για πολίτες από επτά μουσουλμανικές
χώρες. To Boston College, π.χ., ένα ερευνητικό πανεπιστήμιο με κύρος, το οποίο
ιδρύθηκε ως Καθολικό Χριστιανικό ίδρυμα τον 19ο αιώνα, αντέδρασε
σφοδρά στην ταξιδιωτική απαγόρευση του Προέδρου Τραμπ, αναφέροντας, μεταξύ
άλλων, τα εξής:
«Το ταξιδιωτικό προεδρικό Διάταγμα υπονομεύει ένα σημαντικό πλεονέκτημα
του εκπαιδευτικού μας συστήματος, καθώς απομακρύνει ταλαντούχους φοιτητές και
ακαδημαϊκούς από το να μεταναστεύσουν στις ΗΠΑ. Το Διάταγμα είναι επίσης
αντίθετο με την Αμερικανική κατανόηση για το ρόλο του έθνους μας ως καταφύγιο
[…], το οποίο δεν κάνει διακρίσεις επι τη βάσει θρησκείας ή εθνικής καταγωγής.
Η απόφαση [του Προέδρου] επίσης αντιβαίνει με τις θρησκευτικές και εκπαιδευτικές
πεποιθήσεις και αξίες του BostonCollege» (η έμφαση δική μου – βλ. https://www.bc.edu/bc-web/bcnews/campus-community/announcements/statement-1-29-17.html).
Μπορώ να φανταστώ Καθολικούς οπαδούς του Τραμπ να ενοχλούνται από αυτή
την ανακοίνωση (γνωρίζουμε, άλλωστε, ότι οι ενεργοί χριστιανοί τείνουν να
ψηφίζουν Τραμπ στις ΗΠΑ). Μπορώ, επίσης, να φανταστώ εύπορους χριστιανούς, εν
δυνάμει δωρητές, να κάνουν δεύτερες σκέψεις για το αν θα χορηγήσουν στο μη
κρατικό Boston College τις πολύτιμες δωρεές τους. Όλοι αυτοί οι πιθανοί
κίνδυνοι δεν μείωσαν την ηθική διαύγεια της της ηγεσίας του Boston College,
ούτε την απέτρεψαν από το να σταθεί με θάρρος απέναντι στην εκτελεστική εξουσία
(και μάλιστα στην τοξική-εκδικητική εξουσία ενός Τραμπ).
Εν κατακλείδι, όπως δεν «επτώχευσε» το Boston College to 2017, έτσι δεν
«επτώχευσε» το Πανεπιστήμιο Κύπρου το 2020. Αντίθετα, και τα δύο πανεπιστήμια,
στα δικά του συμφραζόμενα το καθένα, τίμησαν τον αποστολή τους. «Να αγαπάς την
ευθύνη» γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης. Να μη σιωπάς όταν πρέπει να μιλήσεις, να
μην αποστρέφεις το βλέμμα για να αποφύγεις να δεις κάτι που θα σε θέσει ενώπιον
των ευθυνών σου, να διακινδυνεύεις τη βολή σου όταν αισθάνεσαι ότι κάτι
πολύτιμο απειλείται, και, φυσικά, να παιδαγωγείς τους φοιτητές σου και την
κοινωνία με την υπεύθυνη συμπεριφορά σου. Δεν είναι εύκολο, ούτε αυτονόητο.
(*) Καθηγητής Πανεπιστημίου Κύπρου, Κοσμήτορας Σχολής Μεταπτυχιακών
Σπουδών
https://paideia-news.com/panepistimio-kyproy/2020/09/24/prepei-na-pairnei-thesi-ena-dimosio-panepistimio-se-epimaxa-themata;/